على زمانى قمشه اى

77

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

هست و به گمان نگارنده شايد « زيج تسهيلات » باشد كه در مقدمهء مفتاح الحساب از آن نام برده ، چنين مىگويد : « سه خسوف رصد كرديم در بلدهء كاشان و اوساط قمر از آن استخراج كرديم . . . امّا وسط خسوف سوم در شب هجدهم شهريورماه قديم سنة ست و سبعين و سبعمائه يزدجردى ( 776 يزدجردى - 809 - 810 ه ) بوده . » غياث الدّين جمشيد به رهبرى بخت يا معرفى قاضىزاده و به رهنمايى آثار علمى خود از كاشان به سمرقند رفت . با وجود اينكه در نامهء خود مىنويسد پيش از عزيمت به سمرقند همواره در كنج خانه مىزيسته ، در فصل مساحت مقرنس از مفتاح الحساب اظهار مىكند كه در عمارات كهنهء اصفهان چنان و چنين ديده است و اين خود مىنمايد كه به اصفهان نيز سفر كرده است ، و معين الدّين خواهرزادهء وى كه يكى از رياضىدانان معروف عصر بود با او در سفر سمرقند همراهى داشت و چنان كه نوشته‌اند الغ بيگ هر دو را از كاشان به درگاه خود خواسته بود . غياث الدّين نتيجهء اعمال رصدى را كه در كاشان براى تصحيح و رفع نواقص زيج ايلخانى انجام داده بود در زيجى مدون ساخت و به مناسبت شهرت ميرزا شاهرخ ، پدر الغ بيك به « خاقان » مطلق ، در مقابل اشتهار تيمور به صاحبقران ، آن را زيج خاقانى نام داد و به الغ بيك تقديم كرد . نسخهء از اين زيج كه در 816 ه - ق نوشته شده است اكنون در كتابخانهء ديوان هند لندن محفوظ است و ازاين‌رو مىتوان استنباط كرد كه غياث الدّين در فاصله 812 - 816 ه - ق به سمرقند رفته است و گمان نمىرود كه اين تاريخ زودتر از 815 باشد . چون عدهء قريب هفتاد تن از رياضىدانان و ستاره‌شناسان درگاه الغ بيك گردآمده بودند و هريك از اينان در بوم و بر خويش نام و شهرتى